<aside> ©️ IT: Từ A tới Á cho người ngoài ngành by @Rose Trinh
</aside>
Trong bài viết trước Muốn dịch IT tốt, hãy luyện nghe-nói Konglish và Vietlish, mình đã chia sẻ về Konglish và Vietlish trong ngành IT.
Vậy còn trường hợp… bạn chưa kịp “luyện thành tài kỹ năng Konglish/Vietlish” và một số kỹ năng khác mà đã bị giao đi dịch rồi thì sao?
Bài viết này sẽ chia sẻ cách xử lý trong trường hợp bạn lần đầu (hoặc thậm chí là lần thứ n) đi dịch IT nhưng không nghe ra được người ta đang nói gì.
Thật ra chuyện này không hiếm – dev nói chuyện với nhau còn nhiều khi nghe không ra, huống hồ là người dịch. Điều quan trọng là bạn phản ứng thế nào.
Thứ nhất, mình muốn đề cập tới cách tiếp cận việc dịch:
Tùy vào công việc, môi trường, và cả phong cách tiếp nhận thông tin của người nghe, mà cách dịch trong từng buổi họp cũng sẽ khác nhau:
– Có meeting cần bạn dịch từng câu, từng từ (line-by-line, word-by-word),
– Nhưng cũng có những buổi chỉ cần bạn tóm tắt và truyền đạt đúng những thông tin cốt lõi.
// Đây là một trong những chủ đề thường xuyên được bàn tán trong giới phiên dịch – và cũng là khía cạnh dễ bị đánh giá nhất tại các sự kiện công khai có yếu tố ngôn ngữ. Tuy nhiên, với cá nhân mình thì mình thấy không có style nào là “đúng” hay “sai” cả – miễn là bạn đáp ứng được kỳ vọng của buổi họp đó, thì bạn đang làm tốt rồi.
Tiếp theo thì mình muốn đề cập tới nhiều kiểu khó khăn khi dịch IT khác nhau mà mình đã từng gặp, và cách mình từng áp dụng để xử lý.
Tốc độ nói nhanh, không ngắt câu là một trong những tình huống rất phổ biến khi phiên dịch trong các cuộc họp. Chắc hẳn nhiều người cũng đã từng gặp phải trường hợp này rồi.
Một mẹo quan trọng là lúc đầu, bạn nên lịch sự nhắc nhở mọi người cố gắng ngắt câu hợp lý, để phiên dịch có thể kịp theo dõi và dịch đuổi một cách chính xác hơn.
Nếu người nói bắt đầu “bánh cuốn” (nói lan man, dài dòng quá mức), bạn hoàn toàn có thể lịch sự xin phép ngắt lời để hỏi lại hoặc nhắc họ nói rõ ý chính hơn.
Việc này giúp tránh tình trạng thông tin bị loãng, phiên dịch cũng có thể tập trung dịch những nội dung quan trọng, tránh mất thời gian và gây hiểu lầm cho người nghe.
Nghe không ra keyword, có thể là do accent, có thể là do từ vụng mới.
Vì mình dịch online khá nhiều, khi gặp trường hợp khó nghe rõ keyword, mình thường nhờ người nói ghi lại các keyword đó vào khung chat để dễ theo dõi và đảm bảo dịch chính xác.
Còn khi làm việc offline, nếu có thể, mình sẽ đề nghị người nói ghi lại keyword lên bảng hoặc viết ra giấy. Đây là cách hỗ trợ rất hiệu quả, giúp phiên dịch tránh phải đoán mò hoặc bịa đại từ, từ đó giảm nguy cơ gây hiểu nhầm không đáng có.
Hãy luôn nhớ rằng mục đích khi bạn tham gia meeting với vai trò phiên dịch là truyền đạt thông tin một cách hiệu quả, chứ không phải để làm idol, hay thể hiện bản thân (showoff). Nếu không nghe rõ, việc nhờ chuyên gia làm rõ là hoàn toàn bình thường và nên làm.
Sau meeting, thường thì mình thấy (hoặc mình may mắn) chẳng ai còn nhớ những chi tiết đó. Nhưng điều thật sự phiền toái là khi cuộc họp cứ đi vòng vòng, lang thang vào những ngõ cụt không đâu, gây lãng phí thời gian và làm giảm hiệu quả chung của buổi họp.
Người nói hay nói lòng vòng, thiếu hệ thống rõ ràng là chuyện khá thường gặp, vì mỗi người có phong cách trình bày khác nhau. Có người rất logic, nhưng cũng có người thường nói lan man, vòng vo. Khi tình hình phức tạp quá, bạn có thể lịch sự đề nghị người nói hoặc chính bạn đứng lên, vẽ sơ đồ, flowchart, swimlane, context diagram vv. để hệ thống lại ý tưởng và đồng thời thuyết minh. Khi đó, mọi người vừa nhìn vào sơ đồ, vừa nghe bạn dịch, giúp buổi họp nhanh chóng đi vào trọng tâm và hiệu quả hơn. Đặc biệt với những cuộc họp nói về luồng dữ liệu (data flow), việc có flowchart minh họa sẽ giúp mọi người hiểu rõ ngay tức thì.
??? (trường hợp 4 này mình không biết nên gọi là gì…) Mình tham gia rất nhiều cuộc họp đa quốc gia – với đủ mặt từ Anh, Mỹ, Singapore, Hong Kong, Hàn, Việt cho đến cả Ấn Độ. Ai cũng thuộc nhóm "nghe được tiếng Anh", nên nói chuyện như bắn rap – vừa nhanh, vừa nhảy từ topic A qua B, C, rồi tới tận E luôn.
Lúc đó, mình tham gia với vai trò “backup” phiên dịch – chủ yếu để phòng trường hợp stakeholder người Hàn (cũng là người có quyền quyết định cao nhất) không nghe ra được nội dung. Khi đó, mình sẽ hỗ trợ dịch lại phần quan trọng. Tức là không phải dịch hết, mà chỉ lúc nào được “gọi tên”.
Chuyện hài hước là: thay vì báo mình ngay khi không nghe được, stakeholder người Hàn lại kiên nhẫn nghe suốt 40-50 phút cuộc họp rồi mới lên tiếng yêu cầu tóm tắt lại toàn bộ nội dung trước đó.
Cách xử lý? Nếu bạn đã được assign vào meeting với vai trò thông dịch, thì dù không ai yêu cầu, bạn cũng nên chủ động ghi chú lại những điểm quan trọng. Mình thì có thói quen viết dạng mindmap, dùng các từ khóa nối với nhau theo logic, giúp dễ dàng theo dõi mạch ý và nhanh chóng back lại khi cần. Cách này cũng giúp mình không bị “lạc trôi” giữa những cuộc họp kéo dài và nội dung liên tục thay đổi.
Ở đây mình nghĩ cần có 2 kỹ năng quan trọng:
(1) Kỹ năng tóm tắt nhanh và chắt lọc ý chính
(2) Kỹ năng ghi chú nhanh, hiệu quả
Về (1), hồi còn học thạc sĩ mình đã được luyện khá nhiều bằng cách… mỗi tuần phải đọc hơn 300 trang tài liệu, rồi tóm tắt lại thành 1 trang A4 gồm 3 phần: tóm tắt nội dung, điểm mạnh, và điểm yếu. Việc luyện tập này giúp mình rèn khả năng nhìn nhận và chắt lọc thông tin trọng tâm rất tốt.
Về (2), kỹ năng ghi chú bằng mindmap cũng được rèn luyện từ ghế nhà trường. Mình nghĩ nhiều người cũng đã từng học hoặc biết đến mindmap như một công cụ giúp tổ chức ý tưởng nhanh và trực quan. Việc này cực kỳ hữu ích trong các cuộc họp kéo dài, khi bạn cần nhanh chóng nắm bắt và sắp xếp thông tin một cách có hệ thống.
Có nhiều phiên dịch trong một cuộc họp?
Đây là trường hợp không hiếm, nhất là với các cuộc họp đa quốc gia, đa ngôn ngữ, hoặc dự án lớn có nhiều bên tham gia. Khi có nhiều phiên dịch viên cùng tham gia, việc phân rõ ai dịch cho ai, ngôn ngữ nào, vai trò chính/phụ/backup ngay từ đầu là cực kỳ quan trọng – để tránh cảnh "song kiếm hợp bích bất đắc dĩ", ai cũng cầm kiếm nhưng chẳng biết phải ra chiêu khi nào.
Tốt nhất, hãy chủ động hỏi rõ hoặc đề xuất phân vai cụ thể trước khi vào họp. Ai là phiên dịch chính? Ai dịch cho phía nào? Ai làm backup? Cứ rõ ràng ngay từ đầu sẽ tránh được rất nhiều pha lúng túng hoặc… ánh mắt nhìn nhau đầy hoài nghi giữa chừng.
Ngoài ra, khi đã phân vai rõ ràng rồi, các phiên dịch viên cũng đừng “tắt não” khi chưa tới lượt mình. Hãy luôn giữ tinh thần cảnh giác, quan sát, và sẵn sàng hỗ trợ nhau khi cần – vì thực tế, không ai có thể đoán trước điều gì sẽ xảy ra trong một cuộc họp nhiều bên.
Mình từng gặp một tình huống khá tréo ngoe ngay thứ Sáu tuần trước.
Vừa vào họp thì được thông báo là đã có một bạn khác đảm nhận việc dịch sang tiếng Anh cho khách hàng. OK, hiểu là không phải việc của mình, nên yên tâm lùi về vai khán giả.
Thế rồi khách hàng... nói liền một mạch gần 10 phút. Không ngắt câu, không nghỉ hơi.
Bên mình thì chẳng ai hiểu họ đang nói gì.
Bạn thông dịch viên kia thì vẫn chưa nhảy vào (có thể đang ngại ngần vì chưa rõ vai trò?).
Và rồi… điều bất ngờ xảy ra.
Anh Consultant bên mình đột nhiên mở mic, ngắt lời khách, rồi nói:
"Rose, please help to translate!"
Ơ… là sao?
Chẳng nhẽ giờ mình quay sang bạn kia bảo:
"Chị ơi, chị dịch đi chứ?"
Mà hoàn cảnh cũng tréo ngoe thật – khách là bên "kèo trên", còn chị thông dịch kia thực ra là một Product Owner người Hàn, giỏi tiếng Anh, nhưng bị sếp kéo vào họp “gấp” cho có người hiểu nội dung.
Khách nói cả đoạn dài, bên mình thì không hiểu, mà lại có người trong team chủ động gọi tên mình nhờ dịch… Không nhảy vào thì cũng khó xử!
→ Thế là… “song kiếm hợp bích bất đắc dĩ”, mình đành “ra chiêu”.
May mà mình không tắt não từ đầu, vẫn chăm chú nghe và ghi chú, nên khi được gọi tên là có thể dịch ngay.
Tuy nhiên, vì nội dung cuộc họp liên quan đến nghiệp vụ ngân hàng mà mình không nắm sâu, nên sau khi dịch xong mình cũng chủ động double check lại xem mình có dịch đủ ý không, có gì thiếu sót không.
Khách nghe xong thì mỉm cười và nói một câu rất khéo:
"제가 얘기했던 것보다 더 잘 정리해서 통역해주셨습니다..."
(Bạn còn tóm tắt và truyền đạt lại hay hơn cả những gì tôi nói nữa!)
Nghe câu đó xong, đúng kiểu: “phiên dịch viên +1 điểm karma”.
Dịch IT, nhất là trong môi trường đa quốc gia, chưa bao giờ là chuyện dễ. Có những ngày bạn thấy mình như siêu nhân, “dịch đâu trúng đó”; nhưng cũng có những hôm như bị ném vào mê cung toàn thuật ngữ, accent lạ, và những cuộc họp “bắn rap xuyên lục địa”.